As asociacions tradicionais/ Las asociaciones tradicionales

Os petos das ánimas son a verdadeira festa galega dos mortos, máis que calquera Samaín inventado

Peto de ánimas en Arnoya, Ourense

Este artículo puede leerse en castellano más abajo

Hoxe está de moda fundar e «refundar» asociacións de carácter supostamente tradicional. Tanto é de suposto que xa se están a preparar para o chamado Samaín.

En Galicia levan décadas tentando convencernos de que o Samaín sería unha festa ancestral e auténticamente nosa, cando en realidade non o é, porque se trata dun rótulo moderno creado nos anos noventa que reorganizou costumes de Defuntos como o recordo das ánimas, os magostos, os pans votivos, a Santa Compaña ou os petos das ánimas baixo un verniz céltico de consumo rápido, escolar e municipal.

Peto de ánimas en Arnoya, Orense

A verdade é que «Samhain» é unha palabra gaélica de Irlanda e Escocia que marca o comezo do inverno e está na orixe do Halloween. A bibliografía académica sitúao fóra do ámbito galego, deixando claro que non equivale á vixilia cristiá de Todos os Santos nin ao Día de Defuntos. O historiador Ronald Hutton, da Universidade de Oxford, explicou como o ciclo do Hallowe’en se entende no mundo británico e non como unha herdanza galega directa. En Galicia non atopamos o termo Samaín como denominación tradicional, senón como adopción recente.

O que si é noso e perfectamente documentado é a devoción polas Ánimas do Purgatorio, con responsos, ofrendas, campás e memoria dos mortos, que se completaba cos magostos de castaña e viño novo, cos pans de ánimas distribuídos en parroquias, co imaxinario popular da Santa Compaña estudado por Carmelo Lisón Tolosana e cunha manifestación material única: os petos das ánimas.

Estes petos, tamén chamados esmoleiros das ánimas ou altares de camiño, son pequenas arquitecturas de pedra espalladas por milleiros de camiños, encrucilladas e adros de igrexa que falan en silencio da doutrina da comuñón dos santos e da necesidade da caridade polos defuntos. Teñen sempre unha finalidade clara: recoller limosnas destinadas a sufragar misas polos fieis defuntos que se purifican no Purgatorio e que agardan a nosa intercesión.

Na súa forma material son xeralmente columnas ou muros de cachotería coroados cun nicho pechado cunha pequena porta de ferro, no interior do cal se mostra a imaxe da Virxe do Carmen ou de Cristo Redentor, baixo da cal se representan as almas ardendo nas chamas. Case sempre levan unha ranura ou caixón para introducir a esmola e moi a miúdo unha inscrición que lembra o destino da ofrenda e pide unha oración pola salvación dos que xa partiron desta vida. É a teoloxía feita pedra e posta no camiño do viandante para que nunca esqueza que a Igrexa non a forman só os vivos, senón tamén os que se purifican e precisan da nosa axuda espiritual.

A realidade documental confirma este costume. Nos libros de fábrica de parroquias como Santa María de Xeve en Pontevedra ou San Xoán de Cerdedo aparecen anotacións de ingresos procedentes do peto das ánimas, que logo se destinaban a misas. En testamentos antigos de labregos de Cotobade ou de viláns de Tui declárase expresamente que se deixe unha esmola no peto das ánimas da parroquia para sufragar unha novena polos defuntos da familia.

Hai tamén escrituras do século XVIII no Arquivo Histórico Provincial de Ourense que mencionan legados para reparar o peto das ánimas de Paderne de Allariz. E nos libros de confrarías de ánimas de Santiago de Compostela recóllese, como parte da administración da confraría, o control das esmolas recollidas nos petos colocados nos camiños de acceso á cidade. Estes documentos mostran que o peto non era un adorno, senón unha institución viva que manexaba cartos, organizaba sufranxios e facía parte da economía parroquial.

Hai petos de ánimas en practicamente todas as comarcas galegas e cada un deles conta unha pequena historia da fe popular. En Cotobade, o Peto das Ánimas de Famelga amosa un relevo da Virxe do Carmen estendendo o seu manto para liberar as almas que se consumen no lume. En Pontevedra, o Peto de San Amaro conserva unha inscrición do século XVIII que di: «Es mortal e de teu fin non tes noticia, mira que hoxe por min e mañá por ti», un texto que lembra ao viandante a súa condición caduca e a obriga de rezar polos defuntos.

En Allariz, no lugar de Paderne, consérvase un dos petos máis fermosos, no que as chamas do Purgatorio están talladas con detalle e as figuras humanas erguecen as súas mans implorando misericordia. No Morrazo destaca o peto de Hío en Cangas, situado ao pé do famoso cruceiro, no que a Virxe aparece de novo como protectora das ánimas e no que unha cartela pide esmola «para as benditas ánimas do Purgatorio». En Arcos de Pontevedra o peto mostra figuras de devotos rezando, recordando que a oración é tan necesaria como a esmola. En Chantada, na provincia de Lugo, aínda se conservan varios exemplos, algunhas veces moi humildes, mais sempre con esa forza simbólica de testemuñar que as ánimas non son esquecidas.

En Barcia de Mera, no concello das Neves, pode lerse a inscrición: «Unha limosna para as benditas ánimas, que vos lo agradecerán». Noutros lugares atopamos fórmulas como «Da esmola, cristián devoto, para os que penan no fogo e así terás ti descanso» ou «Lembra que hoxe por min, mañá por ti», que se repite en diversos exemplares como advertencia universal. Na Terra de Montes, en Bueu, en Mondariz e na Terra Chá tamén aparecen petos con iconografía semellante: en todos eles as ánimas figuran ergueitas entre as lapas, mentres Cristo ou a Virxe lles tenden a man, e sempre unha cartela pide a esmola para sufragar misas.

Estes petos non son simples ornamentos etnográficos, senón signos dunha visión profundamente católica. A súa motivación teolóxica está clara: a crenza no Purgatorio como lugar de purificación temporal e a certeza de que as oracións, limosnas e misas ofrecidas polos vivos alivian e acurtan a estadía das almas que aínda non poden contemplar a Deus cara a cara. Esta doutrina, firmemente asentada na tradición da Igrexa e ratificada por concilios e Papas, converteuse en vida cotiá a través destas pequenas obras de cantería popular. O viandante que pasaba diante dun peto non podía quedar indiferente: alí unha imaxe pedíalle lembrar aos seus defuntos e introducir unha moeda para que se celebrase unha misa de sufraxio. Por iso os petos sitúanse en lugares de tránsito, encrucilladas e camiños, porque o recordo da morte e a caridade polos mortos debían acompañar o camiñar diario.

A xeografía galega está literalmente salpicada de petos desde as Rías Baixas ata as serras ourensás, desde as beiras do Miño ata a Costa da Morte. Algúns presentan unha factura sinxela, apenas un nicho con ranura; outros amosan un relevo elaborado, coas ánimas ergueitas entre as lapas; e outros engaden elementos arquitectónicos máis complexos, mesmo con frontóns e decoración barroca. Todos teñen en común esa chamada á caridade polos mortos.

Peto de ánimas en Barcela, Arbo (Pontevedra)

Hoxe moitos destes petos están esquecidos ou deteriorados, mais non debemos contemplalos como simples pezas de museo ou obxectos curiosos, senón a presencia dunha Galicia cristiá que ten conciencia clara do Purgatorio e da necesidade da oración. Revitalizar o seu sentido non é só tarefa dos etnógrafos, senón tamén dos crentes que ven neles unha chamada a rezar polas ánimas e a vivir a esperanza da vida eterna. Os petos das ánimas son a verdadeira festa galega dos mortos, máis que calquera Samaín inventado, porque amosan sen disfraces nin importacións que a nosa terra sempre entendeu a morte á luz da Fe católica. Son catecismos de pedra que seguen falando ao camiñante e que deberían seguir formando parte viva da nosa identidade.

Fronte a esta riqueza verdadeira e antiga, o Samaín como festa galega naceu en Cedeira no ano 1990, cando mestres e asociacións culturais como A Chirlateira impulsaron por primeira vez o tallado de cabazas e desfiles para diferenciarse do Halloween. Aquilo foi expandido por Ferrolterra e, despois, por toda Galicia grazas á escola e ao concello. O mestre Rafael López Loureiro publicou no 2003 o libro Samaín: a festa das caliveras, onde recompilou testemuños de cabazas baleiradas en lugares concretos. Pero o certo é que a difusión masiva do termo e da práctica só se explica desde esa creación recente.

O antropólogo Xosé Ramón Mariño Ferro xa advertiu de que o Samaín é un nome novo para unha realidade vella, a das ánimas, e que convén non confundir o rótulo moderno coa substancia histórica. Pola súa parte, a obra de Lisón Tolosana e doutros etnógrafos como Fraguas ou Xaquín Lorenzo demostra que o que latexa no fondo da nosa cultura de finais de outubro é, o xa dito:  a fe nas ánimas, a súa intercesión e a necesidade de axudarlles con sufranxios, esmolas e oracións.

O fenómeno encaixa á perfección na noción de Eric Hobsbawm de «tradición inventada», porque en poucas décadas o Samaín foi lexitimado con símbolos, repetición anual e musealización, creando unha aparencia de continuidade inexistente. Que calase débese á escola, que converteu as cabazas en manualidades obrigadas; aos concellos, que programaron mercados, procesións teatralizadas e visitas a cemiterios; e aos medios, que presentaron o paquete como unha festa celta recuperada e auténtica. Mentres tanto foi desaparecendo a misa de Defuntos, o responso polos mortos e o recordo da Salvación.

Cómpre dicilo con claridade: dicir  Samaín non fai ancestral a festa, porque a palabra non pertence ao falar galego tradicional e a realidade antiga é a das ánimas cos seus petos e cos documentos que nos falan de esmolas testadas e administradas durante séculos. Si, houbo cabazas talladas nalgunhas aldeas, pero iso non converte o Samaín en festa nacional galega. O magosto non é Samaín, senón unha comuñón veciñal en torno ao lume, compartida co noroeste peninsular e que non precisa disfraces célticos.

Se queremos identidade verdadeira, o que debemos facer é recuperar os nomes verdadeiros: Noite das Ánimas e Día de Defuntos. Educar con verdade, explicando nas escolas o que é o Samhain irlandés e o que son as ánimas galegas. E homenaxear aos investigadores que documentaron esta realidade sen deformala. A Tradición dos nosos pais e avós non se inventa: recíbese, vívese e transmítese.

Roberto Gómez Bastida, Círculo Tradicionalista de Baeza

***

Hoy está de moda fundar y «refundar» asociaciones de carácter supuestamente tradicional. Tanto es de supuesto que ya se están preparando para el llamado Samaín.

En Galicia llevan décadas intentando convencernos de que el Samaín sería una fiesta ancestral y auténticamente nuestra, cuando en realidad no lo es, porque se trata de una etiqueta moderna creada en los años noventa que reorganizó costumbres de Difuntos como el recuerdo de las ánimas, las magostas, los panes votivos, la Santa Compaña o los petos de ánimas bajo un barniz céltico de consumo rápido, escolar y municipal.

La verdad es que Samhain es una palabra gaélica de Irlanda y Escocia que marca el comienzo del invierno y está en el origen del Halloween. La bibliografía académica lo sitúa fuera del ámbito gallego, dejando claro que no equivale a la vigilia cristiana de Todos los Santos ni al Día de Difuntos. El historiador Ronald Hutton, de la Universidad de Oxford, explicó cómo el ciclo del Hallowe’en se entiende en el mundo británico y no como una herencia gallega directa. En Galicia no encontramos el término Samaín como denominación tradicional, sino como adopción reciente.

Lo que sí es nuestro y perfectamente documentado es la devoción por las Ánimas del Purgatorio, con responsos, ofrendas, campanas y memoria de los muertos, que se completaba con las magostas de castaña y vino nuevo, con los panes de ánimas distribuidos en parroquias, con el imaginario popular de la Santa Compaña estudiado por Carmelo Lisón Tolosana y con una manifestación material única: los petos de ánimas.

Estos petos, también llamados esmoleiros de ánimas o altares de camino, son pequeñas arquitecturas de piedra esparcidas por millares de caminos, encrucijadas y atrios de iglesia que hablan en silencio de la doctrina de la comunión de los santos y de la necesidad de la caridad por los difuntos. Tienen siempre una finalidad clara: recoger limosnas destinadas a sufragar misas por los fieles difuntos que se purifican en el Purgatorio y que esperan nuestra intercesión.

En su forma material son generalmente columnas o muros de mampostería coronados con un nicho cerrado con una pequeña puerta de hierro, en cuyo interior se muestra la imagen de la Virgen del Carmen o de Cristo Redentor, bajo la cual se representan las almas ardiendo en las llamas. Casi siempre llevan una ranura o cajón para introducir la limosna y muy a menudo una inscripción que recuerda el destino de la ofrenda y pide una oración por la salvación de los que ya partieron de esta vida. Es la teología hecha piedra y puesta en el camino del viandante para que nunca olvide que la Iglesia no la forman solo los vivos, sino también los que se purifican y necesitan de nuestra ayuda espiritual.

La realidad documental confirma esta costumbre. En los libros de fábrica de parroquias como Santa María de Xeve en Pontevedra o San Juan de Cerdedo aparecen anotaciones de ingresos procedentes del peto de ánimas, que luego se destinaban a misas. En testamentos antiguos de labriegos de Cotobade o de vecinos de Tuy se declara expresamente que se deje una limosna en el peto de ánimas de la parroquia para sufragar una novena por los difuntos de la familia.

Existen también escrituras del siglo XVIII en el Archivo Histórico Provincial de Ourense que mencionan legados para reparar el peto de ánimas de Paderne de Allariz. Y en los libros de cofradías de ánimas de Santiago de Compostela se recoge, como parte de la administración de la cofradía, el control de las limosnas recogidas en los petos colocados en los caminos de acceso a la ciudad. Estos documentos muestran que el peto no era un adorno, sino una institución viva que manejaba dinero, organizaba sufragios y formaba parte de la economía parroquial.

Hay petos de ánimas en prácticamente todas las comarcas gallegas y cada uno de ellos cuenta una pequeña historia de la fe popular. En Cotobade, el Peto de Ánimas de Famelga muestra un relieve de la Virgen del Carmen extendiendo su manto para liberar a las almas que se consumen en el fuego. En Pontevedra, el Peto de San Amaro conserva una inscripción del siglo XVIII que dice: «Eres mortal y de tu fin no tienes noticia, mira que hoy por mí y mañana por ti», un texto que recuerda al viandante su condición caduca y la obligación de rezar por los difuntos.

En Allariz, en el lugar de Paderne, se conserva uno de los petos más hermosos, en el que las llamas del Purgatorio están talladas con detalle y las figuras humanas alzan sus manos implorando misericordia. En el Morrazo destaca el peto de Hío en Cangas, situado al pie del famoso crucero, en el que la Virgen aparece de nuevo como protectora de las ánimas y en el que una cartela pide limosna «para las benditas ánimas del Purgatorio». En Arcos de Pontevedra el peto muestra figuras de devotos rezando, recordando que la oración es tan necesaria como la limosna. En Chantada, en la provincia de Lugo, aún se conservan varios ejemplos, algunas veces muy humildes, pero siempre con esa fuerza simbólica de testimoniar que las ánimas no son olvidadas.

En Barcia de Mera, en el municipio de As Neves, puede leerse la inscripción: «Una limosna para las benditas ánimas, que os lo agradecerán». En otros lugares encontramos fórmulas como «Da limosna, cristiano devoto, para los que penan en el fuego y así tendrás tú descanso» o «Recuerda que hoy por mí, mañana por ti», que se repite en diversos ejemplares como advertencia universal. En la Tierra de Montes, en Bueu, en Mondariz y en la Terra Chá también aparecen petos con iconografía semejante: en todos ellos las ánimas figuran erguidas entre las llamas, mientras Cristo o la Virgen les tienden la mano, y siempre una cartela pide la limosna para sufragar misas.

Estos petos no son simples ornamentos etnográficos, sino signos de una visión profundamente católica. Su motivación teológica está clara: la creencia en el Purgatorio como lugar de purificación temporal y la certeza de que las oraciones, limosnas y misas ofrecidas por los vivos alivian y acortan la estancia de las almas que todavía no pueden contemplar a Dios cara a cara. Esta doctrina, firmemente asentada en la tradición de la Iglesia y ratificada por concilios y Papas, se convirtió en vida cotidiana a través de estas pequeñas obras de cantería popular. El viandante que pasaba delante de un peto no podía quedar indiferente: allí una imagen le pedía recordar a sus difuntos e introducir una moneda para que se celebrase una misa de sufragio. Por eso los petos se sitúan en lugares de tránsito, encrucijadas y caminos, porque el recuerdo de la muerte y la caridad por los muertos debían acompañar el caminar diario.

La geografía gallega está literalmente salpicada de petos desde las Rías Bajas hasta las sierras orensanas, desde las orillas del Miño hasta la Costa da Morte. Algunos presentan una factura sencilla, apenas un nicho con ranura; otros muestran un relieve elaborado, con las ánimas erguidas entre las llamas; y otros añaden elementos arquitectónicos más complejos, incluso con frontones y decoración barroca. Todos tienen en común esa llamada a la caridad por los muertos.

Hoy muchos de estos petos están olvidados o deteriorados, pero no debemos contemplarlos como simples piezas de museo o curiosidades, sino como la presencia de una Galicia cristiana que tiene clara conciencia del Purgatorio y de la necesidad de la oración. Revitalizar su sentido no es solo tarea de los etnógrafos, sino también de los creyentes que ven en ellos una llamada a rezar por las ánimas y a vivir la esperanza de la vida eterna. Los petos de ánimas son la verdadera fiesta gallega de los muertos, más que cualquier Samaín inventado, porque muestran sin disfraces ni importaciones que nuestra tierra siempre entendió la muerte a la luz de la Fe católica. Son catecismos de piedra que siguen hablando al caminante y que deberían seguir formando parte viva de nuestra identidad.

Frente a esta riqueza verdadera y antigua, el Samaín como fiesta gallega nació en Cedeira en el año 1990, cuando maestros y asociaciones culturales como A Chirlateira impulsaron por primera vez el tallado de calabazas y desfiles para diferenciarse del Halloween. Aquello se expandió por Ferrolterra y, después, por toda Galicia gracias a la escuela y al ayuntamiento. El maestro Rafael López Loureiro publicó en 2003 el libro Samaín: a festa das caliveras, donde recopiló testimonios de calabazas vaciadas en lugares concretos. Pero lo cierto es que la difusión masiva del término y de la práctica solo se explica desde esa creación reciente.

El antropólogo Xosé Ramón Mariño Ferro ya advirtió de que el Samaín es un nombre nuevo para una realidad vieja, la de las ánimas, y que conviene no confundir la etiqueta moderna con la sustancia histórica. Por su parte, la obra de Lisón Tolosana y de otros etnógrafos como Fraguas o Xaquín Lorenzo demuestra que lo que late en el fondo de nuestra cultura de finales de octubre es, lo ya dicho: la fe en las ánimas, su intercesión y la necesidad de ayudarles con sufragios, limosnas y oraciones.

El fenómeno encaja a la perfección en la noción de Eric Hobsbawm de «tradición inventada», porque en pocas décadas el Samaín fue legitimado con símbolos, repetición anual y musealización, creando una apariencia de continuidad inexistente. Que calase se debe a la escuela, que convirtió las calabazas en manualidades obligadas; a los ayuntamientos, que programaron mercados, procesiones teatralizadas y visitas a cementerios; y a los medios, que presentaron el paquete como una fiesta celta recuperada y auténtica. Mientras tanto fue desapareciendo la misa de Difuntos, el responso por los muertos y el recuerdo de la Salvación.

Hay que decirlo con claridad: decir Samaín no hace ancestral la fiesta, porque la palabra no pertenece al habla gallega tradicional y la realidad antigua es la de las ánimas con sus petos y con los documentos que nos hablan de limosnas testadas y administradas durante siglos. Sí, hubo calabazas talladas en algunas aldeas, pero eso no convierte al Samaín en fiesta nacional gallega. La magosta no es Samaín, sino una comunión vecinal en torno al fuego, compartida con el noroeste peninsular y que no necesita disfraces célticos.

Si queremos identidad verdadera, lo que debemos hacer es recuperar los nombres auténticos: Noche de Ánimas y Día de Difuntos. Educar con verdad, explicando en las escuelas lo que es el Samhain irlandés y lo que son las ánimas gallegas. Y homenajear a los investigadores que documentaron esta realidad sin deformarla. La Tradición de nuestros padres y abuelos no se inventa: se recibe, se vive y se transmite.

Peto de ánimas en Arnoya, Ourense

Roberto Gómez Bastida, Círculo Tradicionalista de Baeza

Deje el primer comentario

Dejar una respuesta